Futures là gì trong crypto? Giải thích cho người mới

Bài viết mang tính giáo dục, không phải lời khuyên đầu tư. Hãy tự nghiên cứu và chỉ sử dụng số tiền có thể chấp nhận rủi ro.

Futures là gì và hoạt động như thế nào trong crypto?

Long và Short – Hai hướng giao dịch cơ bản

Giao dịch Futures có hai hướng chính mà trader cần nắm vững trước khi tham gia thị trường. Vị thế Long được mở khi trader dự đoán giá tài sản sẽ tăng trong tương lai gần. Ngược lại, vị thế Short được mở khi trader kỳ vọng giá sẽ giảm để kiếm lời. Đóng vị thế là hành động kết thúc hợp đồng nhằm chốt lời hoặc cắt lỗ kịp thời.

Cách tính lãi lỗ trong Futures có thể hiểu qua một ví dụ cụ thể và đơn giản. Trader mở Long BTC tại giá 100.000 USD với đòn bẩy x10 và vốn ký quỹ 1.000 USD. Vị thế thực tế khi đó đạt giá trị 10.000 USD trên thị trường. Nếu giá BTC tăng 5% lên 105.000 USD, lợi nhuận sẽ là 500 USD. Ngược lại, nếu giá giảm 5%, khoản lỗ danh nghĩa là khoảng 500 USD, chưa tính phí và funding rate. Với đòn bẩy cao hơn, mức biến động nhỏ hơn cũng có thể khiến vị thế tiến gần ngưỡng thanh lý.

Các loại hợp đồng Futures phổ biến

Thị trường crypto hiện có hai loại hợp đồng Futures chính mà trader cần phân biệt rõ ràng trước khi giao dịch. Hợp đồng vĩnh cửu là loại không có ngày đáo hạn, cho phép trader giữ vị thế lâu dài. Hợp đồng có kỳ hạn lại đi kèm ngày đáo hạn cố định theo từng quý trong năm. Trong đó, hợp đồng vĩnh cửu đang chiếm phần lớn khối lượng giao dịch trên thị trường hiện nay.

Hợp đồng vĩnh cửu (Perpetual Futures)

Perpetual Futures còn được gọi là perps, là loại hợp đồng tương lai không có ngày hết hạn cố định. Với Perpetual Futures, trader có thể giữ vị thế lâu tùy ý, miễn là tài khoản vẫn còn đủ ký quỹ duy trì. Đây hiện là sản phẩm phổ biến nhất trên các sàn crypto lớn như Binance, OKX và Bybit.

Để giữ giá hợp đồng luôn sát với giá spot, Perpetual Futures sử dụng thêm cơ chế funding rate. Cứ mỗi 8 giờ, bên Long hoặc bên Short sẽ phải trả một khoản phí cho bên còn lại. Khi giá Futures cao hơn spot, bên Long trả phí cho bên Short để kéo giá về. Ngược lại khi giá Futures thấp hơn spot, bên Short sẽ trả phí cho bên Long.

Cơ chế này tạo áp lực tự nhiên giúp giá Futures luôn bám sát diễn biến của thị trường spot. Theo dữ liệu Coinperps, funding rate của BTC trung bình khoảng 0,01% mỗi 8 giờ trong phần lớn năm 2025. Mức phí này tuy nhỏ nhưng tích lũy đáng kể nếu trader giữ vị thế trong thời gian dài.

Hợp đồng có kỳ hạn (Quarterly Contracts)

Quarterly Futures là loại hợp đồng có ngày đáo hạn cố định, thường rơi vào cuối mỗi quý trong năm. Khi đến ngày đáo hạn, hợp đồng sẽ tự động thanh toán dựa trên giá của tài sản tại thời điểm đó. Giá hợp đồng Quarterly thường chênh lệch so với giá spot, khoảng chênh này được gọi là basis. Khác với Perpetual, Quarterly Futures không có funding rate nhưng có thể tạo lợi nhuận hoặc chi phí ẩn.

Ngoài phân loại theo kỳ hạn, Futures còn được chia theo loại tài sản dùng để ký quỹ. Loại USDT-Margined ký quỹ bằng stablecoin USDT là dạng phổ biến nhất hiện nay trên thị trường. Loại Coin-Margined ký quỹ bằng crypto gốc như BTC hoặc ETH phức tạp hơn nhiều cho trader. Với người mới, USDT-Margined phù hợp hơn vì cách tính lời lỗ rất đơn giản và rõ ràng.

Đòn bẩy và ký quỹ

Đòn bẩy cho phép trader mở vị thế có giá trị lớn hơn nhiều lần số vốn thực có. Còn ký quỹ là khoản tiền đặt cọc bắt buộc để duy trì vị thế đó trên sàn giao dịch. Không hiểu rõ hai khái niệm này là nguyên nhân hàng đầu khiến các trader mới mất tiền nhanh chóng. Riêng đòn bẩy hoạt động như tỷ lệ khuếch đại.

Đòn bẩy 10x nghĩa là 100 USD ký quỹ có thể kiểm soát vị thế danh nghĩa 1.000 USD, nhưng lãi/lỗ cũng được khuếch đại tương ứng. Binance và Bitget đều áp dụng cơ chế đòn bẩy theo từng cặp giao dịch và từng tầng vị thế. Đòn bẩy càng cao thì biên an toàn càng thấp và rủi ro thanh lý càng lớn.

Khi giao dịch phái sinh, trader cũng cần nạp ký quỹ ban đầu để mở vị thế và duy trì ký quỹ tối thiểu trong suốt quá trình nắm giữ lệnh. Nếu vốn trong tài khoản tụt xuống dưới ngưỡng duy trì, sàn sẽ lập tức kích hoạt cơ chế thanh lý tự động vị thế đó. Chính vì rủi ro mất vốn diễn ra rất nhanh nên các chuyên gia khuyến nghị người mới chỉ nên dùng đòn bẩy từ 2x đến 5x. Mức đòn bẩy thấp giúp trader có biên độ chịu đựng tốt hơn trước những đợt biến động giá bất ngờ trên thị trường. Ngược lại, khi sử dụng đòn bẩy 20x thì chỉ cần giá Bitcoin dao động 5% là trader đã mất toàn bộ ký quỹ ban đầu.

Phân biệt Futures và Spot Trading

Spot trading là mua bán trực tiếp tài sản crypto, nơi bạn sở hữu coin thật và lưu trong ví cá nhân. Futures trading là giao dịch hợp đồng phái sinh dựa trên biến động giá mà không cần nắm giữ tài sản cơ sở. Hai hình thức này khác biệt rõ rệt ở 5 tiêu chí quan trọng mà trader cần hiểu kỹ.

Về quyền sở hữu, mua spot đồng nghĩa nhà đầu tư nắm Bitcoin thật, còn Futures chỉ là hợp đồng. Về đòn bẩy, spot mặc định ở mức 1:1, trong khi Futures cho phép khuếch đại vị thế từ 2x đến 125x. Về chiều giao dịch, spot chỉ kiếm lời khi giá tăng, còn Futures kiếm lời cả hai chiều. Về rủi ro, spot giới hạn thua lỗ bằng vốn mua vào, Futures có thể mất toàn bộ ký quỹ trong vài phút. Về chi phí, spot chỉ tính phí giao dịch, còn Futures phát sinh thêm phí funding rate mỗi 8 giờ.

Tiêu chí	Spot Trading	Futures Trading
Sở hữu tài sản	Có – nắm giữ coin thật	Không – chỉ giao dịch hợp đồng
Đòn bẩy	Không (1x)	Có (thường 2x–125x)
Giao dịch Short	Không thể	Có thể
Rủi ro tối đa	Mất toàn bộ vốn mua	Mất toàn bộ ký quỹ (có thể nhanh hơn)
Phí phát sinh	Phí giao dịch	Phí giao dịch + Funding Rate
Phù hợp cho	Người mới, đầu tư dài hạn	Trader có kinh nghiệm, quản lý rủi ro tốt

Với người mới bước chân vào thị trường, giao dịch spot là lựa chọn an toàn và hợp lý hơn nhiều. Bởi việc thua lỗ tối đa được giới hạn bằng số vốn bỏ ra ban đầu, giao dịch của nhà đầu tư không có nguy cơ bị thanh lý đột ngột. Bạn cũng có thời gian để học cách thị trường vận hành trước khi tiếp cận các sản phẩm phái sinh phức tạp hơn.

Rủi ro giao dịch Futures – Tại sao phần lớn trader thua lỗ?

Giao dịch Futures mang rủi ro cao hơn hẳn spot do đòn bẩy khuếch đại thua lỗ nhanh chóng. Cơ chế thanh lý tự động của Futures có thể xóa sạch ký quỹ của trader chỉ trong vài phút. Theo CoinMarketCap, cú tăng của Bitcoin lên trên 97.000 USD đã kích hoạt hơn 680 triệu USD vị thế short bị thanh lý trong ngày.

Các đợt liquidation quy mô lớn xảy ra thường xuyên hơn nhiều người nghĩ. Chỉ riêng ngày 3/2/2025, khi Tổng thống Trump bất ngờ công bố áp thuế thương mại quy mô lớn, hơn 2,23 tỷ USD vị thế bị thanh lý trong vòng 24 giờ theo dữ liệu CoinGlass, trong đó vị thế Long chiếm tới 1,88 tỷ USD, với hơn 729.000 lệnh bị đóng cưỡng bức chỉ trong một ngày. Tính cả năm 2025, tổng giá trị bị thanh lý đạt khoảng 150 tỷ USD trên nền tổng khối lượng giao dịch derivatives xấp xỉ 85,7 nghìn tỷ USD. Những con số này cho thấy thanh lý là rủi ro thường trực, không phải ngoại lệ.

Với đòn bẩy 50x, chỉ cần giá biến động 2% là trader mất toàn bộ ký quỹ ban đầu. Thanh lý dây chuyền có thể khiến biến động 2–3% bị khuếch đại thành nhịp giảm hoặc tăng mạnh hơn trong thời gian rất ngắn. Chi phí funding rate cũng âm thầm ăn mòn lợi nhuận qua từng chu kỳ 8 giờ giao dịch. Ví dụ, với vị thế 10.000 USD, trader có thể mất 270 USD mỗi tháng dù giá không đổi.

Rủi ro tâm lý có thể phá vỡ kỷ luật của trader nhanh hơn bất kỳ đợt biến động giá nào trên thị trường. Hai trạng thái nguy hiểm nhất chính là tâm lý sợ bỏ lỡ và giao dịch trả thù sau khi vừa thua một lệnh lớn. Đây chính là nguyên nhân hàng đầu khiến nhiều tài khoản bị thổi bay chỉ trong vài phiên giao dịch ngắn ngủi. Để tránh tình huống này, trader cần tuân thủ nguyên tắc luôn đặt sẵn lệnh cắt lỗ trước khi quyết định mở vị thế mới. Đồng thời, mỗi giao dịch đơn lẻ chỉ nên chấp nhận mức rủi ro tối đa khoảng 1 đến 2% tổng vốn hiện có.

Nên hay không nên giao dịch Futures khi mới bắt đầu?

Đa số chuyên gia quản lý rủi ro đều khuyến nghị người mới không nên bắt đầu ngay với Futures. Thay vào đó, trader nên làm quen thị trường bằng spot trading trước để xây dựng nền tảng vững chắc. Hãy tích lũy kiến thức và kinh nghiệm quản lý vốn tối thiểu từ 3 đến 6 tháng đầu tiên. Sau đó mới cân nhắc thử Futures với số vốn nhỏ để hạn chế rủi ro mất tiền.

Sức hút của Futures với trader Việt Nam còn đến từ hiệu ứng thiên lệch thông tin. Trong các cộng đồng crypto trên Telegram và Facebook, các lệnh thắng lớn được chia sẻ rộng rãi trong khi thua lỗ thường bị giữ im, tạo ra nhận thức sai lệch về tỷ lệ thành công thực tế. Thực tế, phần lớn trader mới đều thua lỗ trong 3 tháng đầu tiên tiếp cận Futures, với nguyên nhân chính là đòn bẩy quá cao và không đặt stop-loss ngay từ đầu.

Có ba điều kiện tiên quyết quan trọng mà trader cần đáp ứng trước khi chạm đến Futures. Thứ nhất là kiến thức nền tảng về spot trading, đọc biểu đồ giá và các khái niệm hỗ trợ kháng cự. Thứ hai là kỹ năng quản lý rủi ro gồm đặt lệnh cắt lỗ và tính toán khối lượng vị thế hợp lý. Thứ ba là thực hành ít nhất 2 đến 4 tuần trên tài khoản demo trước khi dùng tiền thật.

Nếu vẫn muốn thử sức với Futures, nhà giao dịch nên bắt đầu thật cẩn trọng và có kế hoạch rõ ràng. Hãy giữ đòn bẩy ở mức thấp từ 2x đến 3x trong suốt giai đoạn đầu làm quen. Khi giao dịch đòn bẩy, nhà đầu tư chỉ nên dùng số tiền sẵn sàng mất hoàn toàn, tuyệt đối không lấy tiền sinh hoạt hay tiền vay. Trader cũng nên ghi nhật ký giao dịch chi tiết và đánh giá hiệu suất hàng tuần để kịp thời điều chỉnh sai lầm.

Bối cảnh pháp lý Futures tại Việt Nam

Tại Việt Nam, giao dịch crypto bao gồm Futures vẫn đang tồn tại trong vùng xám về mặt pháp lý. Hoạt động này không bị cấm hoàn toàn nhưng cũng chưa được công nhận và quản lý chính thức. Từ giữa năm 2025, Chính phủ đã có những bước tiến cụ thể trong xây dựng khung pháp lý cho tài sản số. Luật Công nghiệp Công nghệ số, được Quốc hội thông qua ngày 14/06/2025, đặt nền tảng pháp lý cho tài sản số tại Việt Nam. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa crypto được công nhận là phương tiện thanh toán hợp pháp.

Tiếp nối tinh thần đó, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP được ban hành ngày 09/09/2025 thiết lập cơ chế thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam. Phạm vi bảo vệ và giải quyết tranh chấp chỉ nên được hiểu trong khuôn khổ thị trường thí điểm theo quy định, không phải bảo vệ chung cho mọi giao dịch futures trên sàn quốc tế.

Tuy nhiên crypto không được dùng làm phương tiện thanh toán và không phải tiền tệ hợp pháp tại Việt Nam. Phần lớn người Việt hiện vẫn đang giao dịch Futures trên các sàn quốc tế như Binance, OKX và Bybit. Hoạt động này chưa bị xử lý nhưng cũng không được pháp luật bảo vệ khi xảy ra sự cố. Vì thế, nhà đầu tư sẽ phải tự chịu trách nhiệm hoàn toàn nếu mất tiền do tranh chấp hoặc bị lừa đảo.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tác giả